Tunel od kojeg zavisi voda u gradu

Tunel Gorica–Plat

Hidrotehničko nasljeđe velikog prekograničnog kaskadnog sistema na Trebišnjici — i glavna arterija kojom voda stiže u Herceg Novi.

O kakvom je sistemu riječ

Trebišnjica — jedna od najmoćnijih krških rijeka Evrope: od njenih 187 km, oko 90 km teče pod zemljom. Još 1960-ih i 1980-ih godina Jugoslavija je na tom podzemnom dijelu izgradila kaskadu brana, hidroelektrana i vodovoda koja i danas fizički povezuje tri države.

Sve počinje od Bilećkog jezera — akumulacije nastale izgradnjom brane Grančarevo (1967) u Republici Srpskoj. Dalje, nizvodno od Bilećkog jezera, kod samog Trebinja nalaze se HE „Trebinje 1" i HE „Trebinje 2", a odmah iza njih — brana Gorica (1965), koja formira sopstvenu, manju akumulaciju — „Trebinjsko jezero" — i njen protok usmjerava u derivacioni tunel.

Tunel ide od Gorice do HE „Dubrovnik" (poznate i kao stanica „Plat", izgrađena 1960–65. godine), a njegova posljednja dionica, dužine oko 3 km, prolazi ispod brda Srđ i dovodi vodu do podzemne mašinske hale stanice. U „Platu" se nalaze dvije turbine — jedna proizvodi struju za Hrvatsku, druga za Bosnu i Hercegovinu: stanica doslovno pripada objema državama istovremeno.

Godine 1981. sistem je produžen još dalje — projekat „Donji horizonti" izgradio je cjevovod dužine oko 22 km kroz hrvatsku Konavlu do crnogorskog Herceg Novog, dovodeći vodu Bilećkog jezera direktno do filterske stanice Mojdež. Projektovani kapacitet ove dionice iznosi oko 500 l/s. Upravo o njoj, u suštini, zavisi cijeli grad: lokalni izvori (Opačica, Ljuta) i Regionalni vodovod zajedno daju znatno manje vode nego ovaj jedan prekogranični kanal.

Lokalni izvori: zašto stvarno ne spašavaju stvar

Na papiru, Herceg Novi ima tri alternative liniji Plat — lokalne izvore Opačicu i Ljutu, plus Regionalni vodovod. U praksi sva tri zajedno daju u najboljem slučaju trećinu do polovinu onoga što obično stiže cjevovodom, a to se može precizno pokazati u litrima u sekundi.

Opačica nije ni rijeka ni bunar, već kraško podzemno nakupljanje vode sa sistemom pećinskih kanala, formiranih u gornjokrednim krečnjacima; crpna stanica se nalazi u sjeveroistočnom dijelu Kutskog polja, u podnožju brda Glavica, blizu naselja Zelenika, a sama voda se izvlači kroz pet bušotina dubine do 30 m. Izdašnost izvora istorijski je izrazito nestabilna: 50–55 l/s 1964. godine, 100–110 l/s 1972. godine, danas — oko 95–100 l/s u normalnoj godini i samo oko 40 l/s u sušnom periodu (teorijski maksimum uz povoljnu hidrologiju — do 250 l/s, ali su takvi uslovi u praksi rijetkost). 

Ljuta je manji izvor, u području sela Kruševice u brdima iznad Sutorine, sa prosječnom izdašnošću od oko 40 l/s: od samog početka ovo nije alternativa, već tek skromna dopuna Opačici.

Regionalni vodovod je do Herceg Novog stigao ne za godine, već za više od decenije — i takođe nije u potpunosti riješio problem. Protokol o priključenju potpisan je u decembru 2013. godine, ali se sa samom izgradnjom nedostajuće „posljednje dionice" (3,2 km cijevi prečnika 500 mm od rasteretne komore u Tivtu do Opatova u opštini Herceg Novi) krenulo tek 2020. godine — tender je do tada četiri puta ponovo raspisivan počev od jeseni 2019. godine, a zatim je pandemija poremetila planove; izvođač je i nakon toga znatno kasnio sa rokovima. Ali ni to nije bilo cijelo rješenje: sama magistrala Regionalnog vodovoda dugo fizički nije mogla propustiti više od oko 330 l/s ukupno za sve već priključene primorske gradove (Bar, Ulcinj, Kotor, Tivat, Budva) — slobodnog kapaciteta za pridošlicu Herceg Novi jednostavno nije bilo. Da bi se ovaj kapacitet proširio na oko 750 l/s, potreban je novi cjevovod vrijedan 53,9 miliona eura, čija je izgradnja počela u junu 2024. godine i krajem 2025. bila pri kraju. Za sada, prema sopstvenim podacima „Vodovoda i kanalizacije" Herceg Novi, u jeku septembarskih ograničenja 2026. godine, grad je iz regionalne mreže dobijao minimalno oko 50 l/s.

Zbir svih alternativa. U septembru 2026. godine, kada je linija Plat bila zatvorena, grad je raspolagao okvirno sa 95 l/s iz Opačice + 40 l/s iz Ljute + 50 l/s iz regionalne mreže — odnosno do 190 l/s ukupno. To je manje od polovine onoga što inače daje sama linija Plat (oko 410–500 l/s).

Zašto se čišćenje i remont obavljaju baš u septembru

Zvanično se radovi nazivaju „planiranim godišnjim remontom" energetskog sistema „Hidroelektrane na Trebišnjici" (HET, Republika Srpska), usklađenim sa hrvatskom HE „Dubrovnik" — zajedno sa samim tunelom svake godine se istovremeno zaustavlja i servisira nekoliko agregata (u 2026. godini — HE „Trebinje 1" na 14 dana, „Trebinje 2" na 15 dana i „Dubrovnik" na 33 dana, ukupno se sistem isključuje na 40–44 dana). Zvanično javno objašnjenje „zašto baš septembar" energetičari ne daju, ali iz prikupljenih podataka proizilazi prilično jasna tehnička logika.

Bilećko jezero nije bezdan rezervoar: krajem ljeta, nakon sezone navodnjavanja, proizvodnje struje i turističkog zahvatanja vode, njegov nivo prirodno pada do tehničkog minimuma. U 2025–2026. godini agregate je trebalo isključivati već na koti od 352–350 m nadmorske visine — prosto zato što na tom nivou stanica fizički ne može raditi. To znači da se do početka septembra kaskada gotovo neizbježno zaustavlja zbog nedostatka vode u akumulaciji — pa energetičari koriste taj prirodni period zastoja da obave remont, umjesto da gube dodatnu proizvodnju zaustavljajući agregate koji rade u neko drugo doba godine.

Ključni detalj: raspored remonta ne određuje ni Crna Gora ni Herceg Novi, već operateri kaskade u Republici Srpskoj i Hrvatskoj — HET i hrvatski HEP/„HE Dubrovnik". „Vodovod i kanalizacija" Herceg Novi je samo krajnji potrošač na ogranku cijevi izgrađenom još za Jugoslavije, i formalno nema pravo glasa u kalendaru remonta energetske, a ne vodovodne, infrastrukture.

Zašto se remont ne pomjera na oktobar–novembar

Lokalni političari pokreću ovo pitanje gotovo svake godine — na primjer, partija „Novska lista" je javno insistirala da je Herceg Novi u septembru „još uvijek u jeku sezone" i da grad baš u to vrijeme mora imati vodu, tražeći da se radovi pomjere na manje turistički period. Nijednom u posljednjoj deceniji to nije dovelo do sistemskog pomjeranja rokova, a za to postoji nekoliko razloga koji se sklapaju iz fragmenata koji se čuju u različitim intervjuima inženjera i zvaničnika kaskade.

Koji nivo vode je zapravo „poželjan" za remont? Ne „što niže, to bolje" samo po sebi — poželjan je trenutak kada jezero i onako prirodno padne do tehničkog minimuma (u 2025–2026. godini to su kote od oko 350–352 m, na kojima se agregati sami gase). Ovakvo poklapanje energetičarima donosi odmah dvije koristi: 

• prvo, ne žrtvuju dodatnu proizvodnju struje zaustavljajući turbine koje još ispravno rade — stanice i onako već stoje zbog nedostatka vode; 
• drugo, samo na niskom nivou tunel i vodozahvatni objekti se uopšte mogu osušiti i fizički pustiti unutra remontne ekipe — radi čišćenja i pregleda tunela iznutra, on se zatvara i prazni, a raditi to dok je akumulacija puna i stanica radi značilo bi prinudno zaustavljati stanice i gubiti pad (napor). 

Nakon završetka radova, naprotiv, operateri kaskade otvoreno kažu da čekaju kišu — da bi se jezero što prije ponovo napunilo i agregati vratili u pogon do zime.

Otuda i odgovor na pitanje o oktobru-novembru.
Pomjeranje remonta na drugo vrijeme značilo bi ili da se počne prije nego što jezero zaista padne do minimuma — dakle uz ručno zaustavljanje stanica koje rade i gubitak struje koju elektrane prodaju — ili rizik da se nasred radova naiđe na početak jesenjih kiša, kada nivo jezera počinje rasti i tunel opet treba silom držati suvim, a ne prirodnim zastojem. Uz to, do novembra energetski sistemi Republike Srpske i Hrvatske već treba da pripreme kaskadu za zimski vrhunac potrošnje struje (grejna sezona) — odnosno kasniji period je za njih objektivno manje pogodan od avgustovsko-septembarskog.

Konačno, Herceg Novi jednostavno nema ugovorni instrument: infrastrukturu, izgrađenu još za Jugoslavije, održavaju energetske kompanije dvije druge države, i ne postoji nikakav sporazum koji bi ih obavezivao da kalendar remonta prilagode crnogorskoj turističkoj sezoni — koordinacija se od strane učesnika opisuje kao „uobičajena", ali ne i prioritetna baš za Herceg Novi. Jednom, 2016. godine, kapitalni remont tunela koji vodi ka HE „Dubrovnik" zaista je izostavljen, i to je grad jednokratno poštedjelo septembarskih ograničenja — ali to je bio izuzetak zbog povoljnog tehničkog stanja opreme, a ne novo pravilo.

Jedina zaista funkcionalna strategija za Herceg Novi nije da nagovori susjede da pomjere remont, već da prestane zavisiti od njega: otuda i aktuelni projekat drugog, nezavisnog cjevovoda iz Trebinjskog jezera.

A šta je sa ostalim gradovima u sistemu?

Na prvi pogled se čini da od godišnjeg zaustavljanja kaskade treba da trpe svi kroz koje prolazi cijev — Trebinje, Konavle, Dubrovnik. U stvarnosti, pravi talac situacije među stanovništvom je samo jedan — Herceg Novi.

Dubrovnik pijaću vodu ne uzima iz ovog sistema, već iz posebnog kraškog izvora — rijeke Omble, koja nije ni na koji način povezana sa Bilećkim jezerom. Trpi jedino proizvodnja struje u HE „Dubrovnik".

Trebinje i Bileća takođe imaju sopstvene gradske vodovode sa lokalnim izvorima, koji ne zavise od istog tunela. Zato je Trebinje mnogo jače vezano za samu kaskadu u električnom smislu — baš tamo se nalaze dvije od tri hidroelektrane koje se zaustavljaju na remont.

Drugim riječima, cijev Gorica–Plat za Trebinje, Konavle i Dubrovnik prije svega nosi struju — a za Herceg Novi, kao jedinu od sve četiri tačke na karti, to je i pijaća voda direktno u slavinu.

„Vodovod i kanalizacija" Herceg Novi: od 90-postotnih gubitaka u mreži do priznanja Svjetske banke

i uprkos tome sa godišnjim ograničenjima svakog septembra

Od sredine 2010-ih, vodovod Herceg Novi živi u režimu hroničnog deficita: grad je faktički „okačen" na jednu cijev iz sistema Gorica–Plat, dopunjenu skromnim lokalnim izvorima, a zimski gubici u dotrajaloj mreži su pojedinih godina, prema sopstvenim podacima kompanije, dostizali i do 90%. Ovome se dodaju suše (pad izdašnosti izvora Opačica), brz rast turističke potrošnje vode ljeti (punjenje bazena, zalivanje, pranje površina) i objektivno mali kapacitet alternativnih izvora.

Pokušaji da se stvori rezerva

Još 2013. godine potpisan je protokol o priključenju Herceg Novog na Regionalni vodovod Crnogorskog primorja — magistralu koja vodu uzima iz izvorišta „Bolje sestre" kod Skadarskog jezera. Finansiranje nedostajuće dionice cijevi (u Tivtu) obezbijeđeno je oko 2016. godine uz učešće investitora Azmont, ali stvarna količina koju region na kraju daje gradu ostaje skromna — prema raznim procjenama, 50–70 l/s, dakle za red veličine manje nego što (kad radi) daje linija Plat.

Prekretnica u pristupu gubicima

Od sredine 2020-ih kompanija se sistematski posvetila upravo tehničkim gubicima — najbržem i najjeftinijem načinu da se ublaži deficit bez izgradnje nove infrastrukture. Grad je podijeljen na zone mjerenja (DMA) sa stalnim senzorima pritiska i protoka, u Zelenici je otvoren dispečerski centar, počelo se sa prebacivanjem velikih potrošača na daljinsko očitavanje na svakih 15 minuta, a 2024. godine je, uz podršku granta Interreg, beogradskoj kompaniji „Beoexpert Design BIM Engineering" naručeno kompletno GIS snimanje mreže od Zelenike do Kamenara. Paralelno je kompanija sistematski „dovodila do brojila" uporne neplatiše — prema riječima direktora Bora Lučića, stanari čitavih zgrada u centru grada koji godinama nisu plaćali, formalno su takođe ubrajani u „gubitke" u statistici. U avgustu 2024. godine kompanija je saopštila najniži nivo gubitaka u prethodnih deset godina.

U 2024–2026. godini realizovan je trostrani projekat Waterlink (Herceg Novi — Trebinje — Konavle) vrijedan 1,64 miliona eura, koji je 85% finansirala EU kroz program Interreg IPA „Hrvatska — Bosna i Hercegovina — Crna Gora". U njegovom okviru postavljeno je 80 mjerača protoka sa daljinskim očitavanjem, formiran je jedinstveni monitoring centar i laboratorija za kontrolu kvaliteta vode, a projekat je završen u avgustu 2026. godine. Za ove napore Svjetska banka je, u okviru inicijative „Utility of the Future Centre of Excellence", uvrstila „Vodovod i kanalizaciju" Herceg Novi među pet najuspješnijih komunalnih preduzeća Zapadnog Balkana — kompanija je izabrana među 45 regionalnih preduzeća.

Ali to nije otkazalo septembar. Uprkos svim uspjesima u borbi protiv gubitaka, zavisnost od jedne prekogranične cijevi nikuda nije nestala: od 7. septembra 2026. godine počela je isporuka vode u ograničenom režimu, a 8–9. septembra postalo je jasno da poštovanje rasporeda tehnički nije moguće.

Sezona 2026: rezerve su presušile dva mjeseca ranije nego obično

Obično se rezervni izvor Opačica pušta u rad ne prije sredine juna, a često i kasnije, kako bi se izdržalo do septembarskog zaustavljanja Plata. U 2026. godini morao je biti pokrenut već u drugoj polovini maja, a do 6. avgusta i sam je gotovo dostigao dno: nivo vode je pao na 13 m, pri tehnički dostupnoj dubini crpljenja od oko 20 m, zbog čega je kompanija morala uvesti noćna ograničenja (od ponoći do 5 ujutro) u visokim zonama još u jeku ljeta, mjesec dana prije planiranog isključenja Plata.

Sama kompanija je otvoreno objasnila da uobičajene količine sa hidroelektrana i lokalne mreže već u maju nisu bile dovoljne. Naveden je isti razlog — naglo povećana potrošnja vode na primorju, prije svega od strane turističkog kompleksa „Portonovi" i sve većeg broja novih potrošača, — dok je kapacitet postojećih rezervoara (1500 m³) ostao isti. 

Treba takođe primijetiti da je potrošnja vode ove godine porasla na cijelom primorju. Regionalni vodovod Crnogorskog primorja je u junu–avgustu 2026. godine primorskim opštinama isporučio rekordnih 5,93 miliona m³ vode — svi gradovi (Bar, Ulcinj, Kotor, Tivat, Budva) dobili su više od dogovorenih limita, a njegov direktor je isticao da je sistem radio na granici fizičkog kapaciteta cijevi (oko 340 l/s).

Pitanje „gdje je nestala voda" čak je postalo predmet otvorene političke prepirke. Ali ovom prilikom se time nećemo baviti.

Šta dalje

Glavni strateški adut je nezavisni drugi cjevovod „Trebinje — Zupci — Sitnica — FS Mojdež", koji gradu treba da donese dodatnih oko 600 l/s iz Trebinjskog jezera, i to sa gravitacionim dovodom i turbinama na trasi radi minimizacije troškova električne energije. Tehnički koncept je već gotov, „Vodovod i kanalizacija" i opština su podnijeli zahtjev za finansiranje Vladi Crne Gore. Paralelno se grade lokalni rezervoari (1500 m³ u Kumboru, još pet kod Bijele), mreža na Rosi i cjevovod FS Mojdež — Podi sa pet rezervoara. Rukovodstvo kompanije javno obećava da će ograničenja vremenom biti blaža, a da bi za nekoliko godina trebalo potpuno da nestanu — iako kompanija za sada ne navodi tačan datum konačnog rješenja problema.